Xocalı rayonu – Azərbaycan Respublikasında inzibati rayon. Kiçik Qafqazda, Qarabağ silsiləsinin şimal-şərq yamacındadır. Sahəsi 940 km2, əhalisi 28,8 min nəfər (1 yanvar, 2020-ci il). İnzibati mərkəzi Xocalı şəhəridir. Rayonun ərazisi 26 fevral 1992-ci ildə erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğal olunub.
Rayona Xocalı şəhəri, Əsgəran qəsəbəsi, Cəmilli, Meşəli, Dağyurd, Seyidbəyli, Ballıca, Xanbağı, Mehdibəyli, Harov, Dağdağan, Daşbulaq, Qayabaşı, Badara, Xanəzək, Suncinka, Qarabulaq, Dəmirçilər, Mədədkənd, Quşçubaba, Qızıloba, Haçmaç, Aşağı Yemişcan, Kosalar, Başkənd, Cavadlar, Yaloba, Canhəsən, Naxçıvanlı, Pircamal, Aranzəmin, Ağbulaq, Dəhraz, Təzəbinə, Sərdarkənd, Qışlaq, Xanabad, Ağgədik, Qılıçbağ, Almalı, Qarakötük, Pirlər, Fərrux, Daşbaşı, Çanaqçı, Sığnaq, Şuşakənd, Daşkənd kəndləri daxildir.
İşğaldan əvvəl rayonda 11 orta məktəb, 1 ibtidai məktəb, uşaq yaradıcılıq mərkəzi, 3 musiqi məktəbi, tarix-diyarşünaslıq muzeyi, 20 klub, 29 kitabxana, mərkəzi rayon xəstəxanası, 13 tibb məntəqəsi, 4 həkim ambulatoriyası fəaliyyət göstərib.
İşğaldan əvvəl Xocalı rayonu ərazisində XVIII əsrə aid Əsgəran qalası, qədim memarlıq abidələri, bizim eranın XIV əsrinə aid edilən səkkiz guşəli günbəz, türbələr və əsasən Son Tunc və Еrкәn Dəmir dövrünə (b.e. əvvəl XIII əsrdən VII-VI əsrə kimi) aid edilən Xocalı abidələr kompleksi – 5 adda 11 nəhəng torpaq kurqan, daş kurqanlar, torpaq-daş kurqanlar, siklop tikililər (Qalaçalar), nekropollar, menhirlər (5-10 ton ağırlığında nəhəng sivri daşlar), daş sənduqə qəbirlər, daş kitabələr və daş qutular olmuşdur.
2020-ci il 27-sentyabr- 9 noyabr tarixində Azərbaycan ordusunun hərbi əməliyyatları nəticəsində Xocalı rayonunun 9 kəndi işğaldan azad edilmişdir. Xocalı şəhəri isə hələ də işğal altındadır.
Əsgəran qalası
Xocalı rayonunun Əsgəran qəsəbəsi yaxınlığında yerləşən və Şuşadan 24 km məsafədə olan Əsgəran qalasının dağlıq relyefə və Qarqar çayının enli yatağına uyğun ikihissəli quruluşu var.
Tarixçi Mir Mehdi Xəzani “Kitabi-tarixi-Qarabağ” əsərində yazır ki, İbrahim xanın 1787-ci ildə tikdirdiyi bu qalada yerləşdirilən piyada qoşun xanlığın paytaxtı Şuşa şəhərinə şərqdən olan düşmən basqınlarının qarşısını almaq məqsədilə inşa edilmişdir.
Əsgəran qalası öz quruluşuna görə daha çox müdafiə səddinə bənzəyir. Onu Azərbaycanın çoxəsrlik müdafiə sədləri ənənəsinin son örnəyi saymaq olar. Gözəl və qeyri-adi landşaftı olan bir yerdə salınması, ağır və bütöv həcmlərin ətraf təbiətlə üzvi bağlılığı Əsgəran qalasının memarlığına son dərəcə təsirli görünüş verir.
Xocalı türbəsi
XIV əsrə aid abidələrdən biri də, Xocalı kurqanları sahəsində, yonulmuş ağ daşlardan tikilmiş Xocalı abidəsidir. Abidənin on iki bucaqlı quruluşda olması və giriş qapısının çox qabarıq, lakin sadə daşdan oyma ornamentlə işlənməsi, Xocalı türbəsini dövrün başqa abidələrindən xeyli fərqləndirir. Xocalı türbəsinin daş üzü qopub töküldüyündən, onun xarici görünüşü qeyri-adi bir şəkil almışdır.
Ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri
MEMARLIQ ABİDƏLƏRİ
| Abidənin adı | Tarix | Yerləşdiyi ünvan |
| Türbə | XIV əsr | Xocalı şəhəri |
| Alban məbədi | 1100-cü il | Çanaxçı kəndi |
| Alban məbədi | 1065-ci il | Çanaxçı kəndi |
| Alban məbədi | 905-ci il | Şuşakənd kəndi |
| Alban məbədi | 1122-ci il | Xanyeri kəndi |
| Alban məbədi | 1100-ci il | Xaçmaç kəndi |
| Alban məbədi | 1202-ci il | Armudlu kəndi |
| Qala | X əsr | Maşxmaat kəndi |
| Qırxlar qalası | Orta əsrlər | Badara kəndi |
| Məbəd kompleksi | VII əsr | Badara kəndi |
| Qala | Daşbaşı meşəsi | |
| Əsgəran qalası | XVIII əsr | Əsgəran qəsəbəsi |
| Asian qalası | IX əsr | Anabert kəndi |
| Kilsə | XIII əsr | Xanabad kəndi |
ARXEOLOJİ ABİDƏLƏR
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Daş qutu nekropolu | Tunc dövrü | Xocalı şəhəri, Əsgəran dağında |
| Nekropol | ilk və orta tunc dövrü | Xankəndindən cənubda |
| Küp qəbirlər nekropolu | ilk orta əsrlər | Xankəndinin kərpic zavodunun ərazisində |
| Kurqan | dəmir dövrü | Xankəndinin yaxınlığında |
| Xankəndi kurqanları | Tunc dövrü | Xankəndinin şimalında |
| Xaçınçay kurqanları | ilk və orta tunc dövrü | Seyidşən kəndindən şimal-şərqdə |
| Küp qəbirləri nekropolu | Tunc dövrü | Armudlu talası |
| Kurqan | Tunc dövrü | Armudlu talası |
| Daş qutu nekropolu | dəmir dövrü | Armudlu talası |
| Köhnə qəbiristanlıq | Tunc dövrü | Çanaqçı kəndi |
| Daş qutu nekropolu | dəmir dövrü | Dağyurd kəndi |
| Daş qutu nekropolu | dəmir dövrü | Dağyurd kəndi, dağın ətəyində |