Şuşa rayonu – Azərbaycan Respublikasında inzibati rayon. Kiçik Qafqazın Qarabağ silsiləsi ərazisində yerləşir. Sahəsi 290 km2, əhalisi 32,8 min nəfər (1 yanvar, 2020-ci il). Mərkəzi Şuşa şəhəridir. Rayon 8 may 1992-ci il tarixində erməni işğalçıları tərəfindən ələ keçirilmişdir. Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir. Həmin gün Azərbaycan tarixinə bayram olaraq Zəfər Günü kimi yazılmışdır.
Rayona Şuşa şəhəri, Turşsu qəsəbəsi və Malıbəyli, Yuxarı Quşçular, Aşağı Quşçular, Xəlfəli, Armudlu, Dükanlar, Həsənabad, Qarabulaq, Ağbulaq, Zamanpəyəsi, Şuşulu, Mirzələr, Qaybalı, Laçınlar, Şırlan, Çaykənd, Paşalar, Məmişlər, Xanalı, İmamqulular, Cəmillər, Səfixanlar, Xanlıqpəyə, Allahqulular, Həsənqulular, Böyük Qaladərəsi, Kiçik Qaladərəsi, Göytala, Onverest, Zarıslı, Nəbilər, Sarıbaba, Daşaltı, Nağılar, Xudaverdilər, İmanlar, Turabxan kəndləri daxildir.
Səthi dağlıqdır. Ən yüksək zirvəsi Böyük Kirs dağıdır (2725 m).
İşğaladək rayonda İttifaq əhəmiyyətli sanatoriya-kurort kompleksi fəaliyyət göstərmişdir. Rayonun iqtisadiyyatında heyvandarlıq əsas yer tutmuşdur. İşğaldan əvvəl rayonda Azərbaycan Pedaqoji institutunun, Azərbaycan Neft Kimya institutunun Şuşa filialları, 24 ümumtəhsil məktəbi, 6 məktəbdənkənar tədris müəssisəsi, tibb məktəbi, 8 uşaq musiqi və incəsənət məktəbi, mədəni-maarif texnikumu, musiqi texnikumu, kənd təsərrüfatı texnikumu, texniki peşə məktəbi, meşə sağlamlıq məktəbi, mədəniyyət evi, kinoteatr, 5 muzey, rəsm qalereyası, klub, kitabxana, mərkəzi rayon xəstəxanası, 11 feldşer-mama məntəqəsi, sanitariya və epidemiologiya stansiyası, uşaq sanatoriyası, təcili yardım stansiyası, şəhər poliklinikası, stomatoloji poliklinika fəaliyyət göstərmişdir.
İşğaldan əvvəl rayonda dövlət tərəfindən qorunan 248 tarixi abidə mövcud olub.
2020-ci ildə Şuşa şəhəri Azərbaycanın mədəniyyət paytaxtı elan edilib.
Şuşa şəhərinin bərpası üçün dövlət xüsusi proqram həyata keçirir.
Aşağı Gövhərağa məscidi
Qarabağın sonuncu xanı İbrahim xanın qızı Gövhərağa (əsl adı Gövhərnisə) həm də öz dövrünün məşhur xeyriyyəçilərindən olmuşdur.
Onun vəsaiti hesabına tikilən Aşağı Gövhərağa məscidi Şuşa şəhərində 1874-1875-ci illərdə memar Kərbəlayı Səfixan Qarabaği tərəfindən inşa edilmişdir.
Məscid Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2001-ci il 2 avqust tarixli 132 nömrəli qərarı ilə “Ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələrinin siyahısı”na daxil edilib. 1992-ci ilin mayında Şuşanın işğalı zamanı Aşağı Gövhərağa məscidinin binası və minarələri zirehli texnikanın atəşlərinə məruz qalaraq ciddi zədələnibdir.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Bülbülün ev-muzeyi
SSRİ Xalq artisti Bülbülün 1992-ci ilə qədər Şuşada yerləşən ev-muzeyi onun Bakı şəhərindəki memorial muzeyinin filialı idi. Ev-muzey kiçik həyət, iki otaq və eyvandan ibarətdir.
Bülbülün yaradıcılıq, elmi-tədqiqat, pedaqoji, ictimai fəaliyyəti haqqında nadir, çox qiymətli sənədlər burada nümayiş olunurdu.
Muzeyin fasadında Bülbülün heykəltəraş Xanlar Əhmədov tərəfindən bürüncdən hazırlanmış, uşaqlıq illərinin portretini əks etdirən memorial lövhə vurulmuşdur.
Ermənistan Silahlı Qüvvələrinin Şuşa şəhərini işğal etməsi nəticəsində muzeyin 6 mindən artıq eksponatı məhv edilmiş və aparılması mümkün olanlar isə Ermənistana daşınmışdır. Bülbülün erməni vəhşiləri tərəfindən güllələnmiş heykəli hazırda Azərbaycan Milli İncəsənət Muzeyinin həyətində yerləşdirilib.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Hacı Quluların mülkü
Hacı Qulunun Xoca Mərcanlı məhəlləsindəki imarəti 1851-ci ildə tikilmişdir. Milli üslubda tikilmiş üçmərtəbəli sarayda 46 otaq və 2 böyük zal var idi. 1865-ci ildə Şuşada olmuş rus rəssamı V.V.Vereşşaginin əsərində bu zallardan biri təsvir olunub.
1992-ci ildə Şuşa şəhərinin ermənilər tərəfindən işğalı zamanı Hacı Quluların mülkü top atəşinə tutularaq divarları dağıdılmışdı.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Xurşudbanu Natəvanın evi
Görkəmli Azərbaycan şairəsi Xurşudbanu Natəvana məxsus ikimərtəbəli ev Şuşa şəhərində yerləşən XVIII-XIX əsrlərə aid tarixi yaşayış binalarından biri hesab olunurdu. Hazırda bu ev yarıuçuq vəziyyətdədir.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Mamayı məscidi
XIX əsrdə Şuşanın Mamayı məhəlləsində tikilmiş eyniadlı məscidin memarı Kərbalayı Səfixan Qarabaği olmuşdur.
Şuşanın dördbucaqlı adi yaşayış binalarının dam örtüyünü xatırladan Mamayı məscidinin dam örtüyündə azançı üçün “güldəstə” quraşdırılmışdır. Mamayı məscidi sovet hakimiyyəti illərində poeziya evi kimi fəaliyyət göstərmişdir. Məscid iki mərtəbəlidir.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Molla Pənah Vaqifin muzey-məqbərə kompleksi
Görkəmli Azərbaycan şairi Molla Pənah Vaqifin muzey-məqbərə kompleksinin inşasına memar A.V. Salamzadə və E.İ Kanukovun layihəsi əsasında 1977-ci ildə başlanılmışdır. Kompleksin açılışı 1982-ci ilin yanvar ayında olmuşdur. Kompleks Şuşa şəhərinin görkəmli yeri olan Cıdır düzünə yaxın bir ərazidə dahi şairin məzarı üstündə inşa edilmişdir. Burada M.P. Vaqifin Şuşa həyatını əks etdirən dövrə aid olan 80-ə yaxın eksponat da sərgilənirdi.
Kompleksin açılışında Azərbaycan KP MK-nın birinci katibi Heydər Əliyev, tanınmış ədəbiyyat və mədəniyyət xadimləri iştirak etmişdilər.
1992-ci ilin may ayında Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Şuşa şəhərinin işğal edilməsi nəticəsində kompleksin binası və burada sərgilənən onlarca eksponat məhv edilmiş, aparılması mümkün olan eksponatlar isə Ermənistana daşınmışdır.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Saatlı məscidi
Saatlı məscidi 1883-cü ildə memar Kərbəlayı Səfixan Qarabaği tərəfindən, Pənah Əli xanın 1759-cu ildə Şuşada tikdirdiyi məscid və mədrəsənin yerində tikilib. Tikildiyi məhəllənin adı ilə Saatlı məscidi adlandırılıb.
Məscidin minarələrinin ümumi quruluşu Yuхarı Gövhərağa və Ağdam cümə məscidinin minarələrinə bənzəyir. Şuşanın məhəllə məscidləri sırasında kompozisiya həllinə və хüsusilə minarəsinin olması ilə seçilən Saatlı məscidi Kərbəlayı Səfiхanın Qarabağda tikdiyi minarəli məscidlərin sonuncusu hesab olunur.
1992-ci ilin mayında Şuşanın Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğalı zamanı məscidin minarəsi top atəşləri nəticəsində dağıdılmışdı.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Şuşa qalası
Şuşa qalası-Azərbaycanın Şuşa şəhərini əhatə edən qala divarlarıdır. Qala şəhəri xarici müdaxilələrdən qorumuş, uzun müddət alınmazlıq simvolu olmuşdur. Ağa Məhəmməd şah Qacarın Cənubi Qafqaza yürüşü zamanı qala uzun müddət mühasirədə saxlanılsa da onu ələ keçirmək mümkün olmamışdır.
Ərazi strateji baxımdan olduqca əlverişlidir. Belə ki, Şuşa qalası yüksək dağlıq ərazidə yerləşir. Şuşa yaylasının dəniz səviyyəsindən ən hündür yeri 1600, ən alçaq yeri 1300 metrə yaxındır. Bu yüksək dağlıq yaylanın çevrəsi Daşaltı və Xəlfəli çaylarının yataqlarına enən dərin uçurumlarla əhatə edilib.
Qarabağ xanı Pənahəli xan əvvəllər tikdirdiyi Bayat qalası və Şahbulaq qalasının əlverişsiz coğrafi mövqeyini nəzərə alaraq 1753-cü ildə Şuşa qalasının bərpa edilməsi haqqında qərar verir və Qarabağ xanlığının mərkəzi bura köçürülür. Qala bərpadan sonra uzun müddət mənbələrdə Pənahabad adlandırılıb.
Şuşa qalası Azərbaycan memarlığının ən gözəl incilərindən biridir. Qala Arran memarlıq məktəbi üslubunda inşa edilib. Qalanın tikilməsində əsasən yerli daşlardan və əhəng-yumurta sarısı qatışığından istifadə edilib. Qalanın dörd qapısı olub. Onlardan Gəncə qapısı öz yüksək memarlıq xüsusiyyətləri ilə seçilir. Qala dairəvi mühafizə bürclərinə malikdir. Qala yaxınlığında onu xarici aləmlə əlaqələndirən yüksək memarlıq keyfiyyətləri olan körpü də inşa edilib ki, bu körpü də Qala körpüsü kimi tanınır. Şuşanın xarici aləmlə əlaqəsini təmin edən qapılardan üçünün – Gəncə, Ağoğlan və İrəvan qapılarının adları bizim dövrümüzədək gəlib çatmışdır.
Dördüncü qapının isə nə adını, nə də yerini indiyədək müəyyənləşdirmək mümkün olmamışdır. Ola bilsin ki, qala divarları İbrahimxəlil xan tərəfindən yenidən tikilərkən həmin qapı ləğv edilmişdi.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Şuşa Musiqi məktəbi
10 oktyabr 1932-ci ildə yaradılan Şuşa Musiqi məktəbi görkəmli Azərbaycan şairəsi Xan qızı Natəvanın evində yerləşmişdir. Bu məktəb həm də Azərbaycanda yaradılan ilk uşaq musiqi məktəbi idi. Musiqi məktəbinin açılması təşəbbüsü məşhur şuşalı xanəndə Bülbülə məxsus olub.
1992-ci ilin may ayında Şuşa şəhərinin Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən işğalından sonra Şuşa Musiqi məktəbi dağıdılmışdı.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Şuşa Realnı məktəbi
1881-ci il sentyabrın 20-də Şuşada ilk orta məktəbin- 6 sinifli Realnı məktəbin əsası qoyulmuşdur. Hazırlıq və üç əsas sinifdən ibarət təşkil edilən bu məktəbə ilk dəfə 159 şagird qəbul edilmişdi.
Şuşa Realnı məktəbi dövrünün nümunəvi maarif ocağı sayılırdı. Bu məktəbdə dinin qoyduğu qadağalara baxmayaraq, başqa xalqların dillərini öyrənir, digər xalqların ədəbiyyatının tədrisinə xüsusi diqqət yetirilirdi.
Məşhur Azərbaycan yazıçıları Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev və Yusif Vəzir Çəmənzəminli bu məktəbin məzunu olmuşlar.
1992-ci ilin may ayında Şuşa şəhəri işğal edildikdən sonra erməni vandalları Realnı məktəbini yandıraraq xarabazara çevirmişlər.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Şuşa şəhər tarix muzeyi
Şuşa şəhər tarix muzeyi tarix-diyarşünaslıq profilli idi. Muzeydə Şuşa şəhərinin tarixini əks etdirən nadir fotoşəkillər, XIX-XX əsrin əvvəllərinə aid sənədlər, Şuşada XVIII-XIX əsrlərdə inşa edilmiş, tarixi əhəmiyyət daşıyan yaşayış evlərinin sxemləri, maketləri və fotoşəkilləri nümayiş etdirilirdi. Burada Şuşa şəhərindən olan tanınmış Azərbaycan ziyalıları, maarifçilər xanəndələr, musiqişünaslar və yazıçılar haqqında maraqlı stendlər, eksponatlar var idi.
Dekorativ-tətbiqi sənət bölməsində qiymətli incəsənət əşyaları, dolçalar, qazan dəstləri, dulusçuluq məmulatları, Şuşada və ətraf kəndlərdə toxunmuş xalçalar, gəbələr, bədii toxuculuq nümunələri saxlanılırdı. Muzey 1992-ci ilin may ayına qədər fəaliyyətini davam etdirmiş, Şuşa şəhəri işğalçı Ermənistan ordusu tərəfindən zəbt olunduqdan sonra dağıdılmışdır. Eksponatların xeyli hissəsini xilas etmək mümkün olmamışdır.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Üzeyir Hacıbəyovun ev-muzeyi
Dahi Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyovun Şuşadakı ev-muzeyi 1959-cu ildə yaradılmışdır. Ev-muzeyi 1992-ci il Şuşanın erməni qəsbkarları tərəfindən işğalına kimi fəaliyyət göstərmişdir. Muzeyin ekspozisiyasında Hacıbəyovlar ailəsinə məxsus ev əşyaları ilə yanaşı, Üzeyir bəyin şəxsi əşyaları, şəkilləri, kitabları, ona həsr olunmuş və muzeyə bağışlanmış kitablar mühüm yer tuturdu.
Ü. Hacıbəyovun anadan olmasının ildönümləri, yubileyləri muzeydə mütəmadi surətdə dövlət səviyyəsində qeyd olunmuşdur. 1985-ci ildə Üzeyir Hacıbəyovun 100 illik yubileyi YUNESKO tərəfindən geniş qeyd olunmuş, dünyanın bir çox ölkəsindən gəlmiş qonaqlar Ü. Hacıbəyovun Şuşadakı ev-muzeyini ziyarət etmiş, burada böyük yubiley tədbirləri keçirilmişdir.
1992-ci ilin may ayının 8-də Şuşa şəhərinin erməni təcavüzkarları tərəfindən işğalından sonra muzey fəaliyyətini dayandırmışdır. Muzey rəhbərliyinin səyləri nəticəsində muzeyin eksponatlarının işğal olunmasına, düşmən əlinə keçməsinə yol verilməmişdir. Muzeyin eksponatları hazırda Ü. Hacıbəyovun Bakıdakı ev-muzeyinin fondlarında saxlanılır.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Yuxarı Gövhərağa məscidi
Yuxarı Gövhər ağa məscidini 1883-84-cü illərdə, yəni Aşağı Gövhər ağa məscidindən təxminən səkkiz il sonra Gövhər ağanın vəsaiti hesabına memar Kərbəlayı Səfixan Qarabaği tikib. Planı təqribən kvadrat formada olan (21,30 х 26,20 m) bu məscid ümumən Ağdam Cümə və Aşağı Gövhər ağa məscidlərinin konstruksiya ideyasını saхlayır. Zalın yan divarları boyu quraşdırılmış ikinci mərtəbədəki qadınlar üçün eyvan və mehrabla üzbəüz tərəfdəki şüşəbənd də memarın əsas tikinti meyarlarındandır. Yuхarı Gövhər ağa məscidinin minarə kürsülüyü əvvəlki məscidlərdə olduğu kimi təbii əhəng daşı ilə olsa da, onun gövdəsində işlədilmiş həndəsi ornamentlər heç də Aşağı Gövhər ağa məscidinin minarə bəzəklərinə uyğun deyil. Onlar əsasən Ağdam Cümə məscidinin minarələrindəki həndəsi ornamentlərin bədii ideyasını davam etdirir. Minarələrin çardaq örtüyü ağac materiallarından quraşdırılıb. Onun son ucluğunu aypara şəkilli fiqur bəzəyir.
1969-cu ildən tarix muzeyi kimi istifadə edilən bu məscid 1992-ci ilin mayında Şuşa şəhərinin işğalından sonra erməni vandalları tərəfindən dağıdılmışdı.
Azərbaycan ordusu 2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərini işğaldan azad etmişdir.
Ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri
MEMARLIQ ABİDƏLƏRİ
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Qala divarları | 1750-ci il | Şuşa şəhəri |
| Pənah xanın sarayı | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, general Quliyev küçəsi |
| Qara Böyükxanım bürcü | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Ocaqqulu küçəsi |
| Heydər türbəsi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Ocaqqulu küçəsi |
| Hacı Qulunun malikanəsi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, F. Əmirov küçəsi |
| Natəvanın evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Rəsulzadə küçəsi |
| Əsəd bəyin evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Yuxarı Gövhərağa məscidi | 1768-1769-cu illərdə inşa edilmiş, 1837-1838-ci illərdə əsaslı təmir edilmişdir | Şuşa şəhəri, Y.V. Çəmənzəminli küçəsi |
| Aşağı Gövhərağa məscidi | XVIII əsrdə inşa edilmiş, 1874-cü ildə əsaslı təmir edilmişdir | Şuşa şəhəri, Gövhərağa küçəsi |
| İkimərtəbəli karvansara | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Gövhərağa küçəsi |
| Mehmandarovların malikanə kompleksi: məscid, kiçik yaşayış evi, böyük yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, F.B. Köçərli küçəsi |
| İbrahim xanın bürcü | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| İsa bulağı | XIX əsr | Şuşa şəhərinin 7 km-də |
| İbrahim xanın qəsri | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Daşaltı çayı |
ŞUŞA DÖVLƏT TARİX-MEMARLIQ QORUĞU
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Üzeyir Hacıbəyovun evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Niyazi və Ü. Hacıbəyov küçələrinin kəsişməsində |
| Xanlıq Muxtar karvansarası | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, M.F. Axundov küçəsi |
| Ağa Qəhrəman Mirsiyab oğlunun karvansarası | XIX əsr | Şuşa şəhəri, M.F. Axundov küçəsi |
| Zülfüqar Hacıbəyovun evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Sadıqcan küçəsi |
| Saatlı məscidi (M.P. Vaqifin ilk dərs dediyi mədrəsə) | XIX əsr | Şuşa şəhəri, M.F. Axundov küçəsi |
| Gəncə qapısı | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Niyazi küçəsi |
| Ə. Haqverdiyevin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Ə. Haqverdiyev küçəsi |
| Qazançı kilsəsi | Şuşa şəhəri, Ə. Haqverdiyev küçəsi | |
| Y.V. Çəmənzəminlinin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, N.B. Vəzirov küçəsi |
| Yuxarı Gövhərağa məscidinin mədrəsəsi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, N.B. Vəzirov küçəsi |
| Səfərov qardaşlarının karvansarası | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Ocaqqulu küçəsi |
| Sadıqcanın evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Sadıqcan küçəsi |
| Uğurlu bəyin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Kərbəlayı Səfixan küçəsi |
| Xan sarayı | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Sadıqcan küçəsi |
| Şirin su hamamı | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Sadıqcan küçəsi |
| Seyid Şuşinskinin evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Sadıqcan küçəsi |
| M.P. Vaqifin türbəsi | XX əsr | Şuşa şəhəri, Q. Quliyev küçəsi |
| Qasım bəy Zakirin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Q.b .Zakir küçəsi |
| Aşağı Gövhərağa məscidinin mədrəsəsi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Gövhərağa küçəsi |
| Behbudovların evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli küçəsi |
| Firudin bəyin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Q. Pirimov küçəsi |
| M.M. Nəvvabın evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Nəvvab küçəsi |
| Bülbülün evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, F. Əmirov küçəsi |
| F.B. Köçərlinin evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, 20 Yanvar küçəsi |
| Hüseyn bəyin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, T. Əliyev küçəsi |
| Keçəçi oğlu Məhəmmədin evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, T. Əliyev küçəsi |
| Karvansara | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Vaqif küçəsi |
| Gəray Əsədovun evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, G. Əsədov küçəsi |
| S.S. Axundovun evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Ü. Hacıbəyov küçəsi |
| C. Qaryağdıoğlunun evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, C. Qaryağdıoğlu küçəsi |
ARXEOLOJİ ABİDƏLƏR
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Kurqan | Tunc dövrü | Şuşa şəhərinin şimal-qərbində |
| Şuşa və Şuşakənd daş qutu qəbirləri | Son tunc və ilk dəmir dövrü | Şuşa şəhəri və Şuşa kəndinin yaxınlığında |
| Şuşa mağara düşərgəsi | daş dövrü | Şuşa şəhərinin cənubunda, Daşaltı çayının sol sahilində |
| Daş qutu nekropolu | dəmir dövrü | Qarabulaq kəndi |
| Nekropol | son tunc və ilk dəmir dövrü | Dolanlar kəndi |
Yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri
MEMARLIQ ABİDƏLƏRİ
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Realnı məktəbin binası | XX əsr | Şuşa şəhəri, V. Cəfərov küçəsi |
| Xəstəxana binası | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli küçəsi |
| Yaşayış binası | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli küçəsi |
| Qız məktəbi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, V. Cəfərov küçəsi |
| Aslan Qaraşarovun yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, G. Əsgərov küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, G. Əsgərov küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, G. Əsgərov küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, G. Əsgərov küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, G. Əsgərov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Pənah xan küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Ü. Hacıbəyov küçəsi |
| Məşədi İbrahimin yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, V. Cəfərov küçəsi |
| Məşədi Novruzun yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Pənah xan küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Q.B. Zakir küçəsi |
| Yaşayış evi | Şuşa şəhəri, Q.B. Zakir küçəsi | |
| Həsən ağanın evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Haqverdiyev küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Ağadədəli küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Ağadədəli küçəsi |
| Şükür bəyin yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Ağadədəli küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, H. Hacıyev küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, H. Hacıyev küçəsi |
| Yaşayış evi | Şuşa şəhəri, Ocaqqulu küçəsi | |
| Cəfərqulu ağanın yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Bülbül küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Bülbül küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Bülbül küçəsi |
| Kilsə qalıqları | Şuşa şəhəri, Q. Pirimov küçəsi | |
| Türbə | Şuşa şəhəri, Axundov küçəsi | |
| Xan qızı bulağı | Şuşa şəhəri, Axundov küçəsi | |
| Bulaq | XVIII əsr | Şuşa şəhəri |
| Ağadədəli bulağı | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Ağadədəli küçəsi |
| Qız monastırı | XVIII-XIX əsrlər | Şuşa şəhəri, Qorki küçəsi |
| Bulaq | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Sabir küçəsi, Köçərli məhəlləsində |
| Bulaq | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli məhəlləsi |
| Bulaq | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Gövhərağa küçəsi |
| Laçın su anbarı | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Qarabağ küçəsi |
| Süleyman Vəzirovun evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Növrəs küçəsi |
| Qurdlar bulağı | 1900-cü il | Şuşa şəhəri, general Quliyev və Haqverdiyev küçələrinin kəsişməsində |
| Hamam | XIX əsr | Malıbəyli kəndi |
| Novlu bulaq | XIX əsr | Malıbəyli kəndi |
| Məscid | XIX əsr | Malıbəyli kəndi |
| Kilsə | XIX əsr | Daşaltı kəndi |
| İnzibati bina | XIX əsr | Malıbəyli kəndi |
| Kilsə | XIX əsr | Qaybalı kəndi |
ŞUŞA DÖVLƏT TARİX-MEMARLIQ QORUĞU
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, M.F. Axundov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, M.F. Axundov küçəsi |
| Mamay bəyin yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, M.F. Axundov küçəsi |
| Məşədi Teymurun yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, M.F. Axundov küçəsi |
| Şor Bulaq | XIX əsr | Şuşa şəhəri, M.F. Axundov küçəsi |
| Xudu Məmmədovun yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, X. Məmmədov küçəsi |
| Ələkbər bəyin evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Ə.B. Haqverdiyev küçəsi |
| Bulaq | XVIII əsr | Çuxur məhəlləsində Vəzirov küçəsi |
| Məscid | XVIII əsr | Çuxur məhəlləsində Vəzirov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri. L. İmanov küçəsi |
| Lətif İmanovun evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri. L. İmanov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri. L. İmanov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri. L. İmanov küçəsi |
| Hacı Abbas məscidi və karvansarası | XVIII əsr | Şuşa şəhəri.N.B.Vəzirov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri.N.B.Vəzirov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri.N.B.Vəzirov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri.N.B.Vəzirov küçəsi |
| Mərdinli məscidi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Cahangir bəyin evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Hacı Məmmədin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, A.Qaraşarov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Quliyev küçəsi |
| Hacı Yusifli məscidi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Q.İsmayılov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Q.İsmayılov küçəsi |
| Məşədi Salmanın evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Q.İsmayılov küçəsi |
| Culfalar məscidi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Ü. Hacıbəyov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Gövhərağa küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Gövhərağa küçəsi |
| Bulaq | XVIII əsr | Hacı Yusifli məhəlləsində |
| Dəyirman | XX əsr | Şuşa şəhəri, Ə. Ağaoğlu küçəsi |
| Hacı Əlibalanın evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Ə. Ağaoğlu küçəsi |
| Hamamqabağı bulaq | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Ə. Ağaoğlu küçəsi |
| Hacı Sadıqın yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Ə. Ağaoğlu küçəsi |
| Çöl Qala” bulağı | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Şəhriyar küçəsi |
| Hacı İbadın evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Fatma xanım Kəminə küçəsi |
| Çöl Qala məscidi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Şəhriyar küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, L .Kərimov küçəsi |
| Məşədi Süleymanın evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, L .Kərimov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, L .Kərimov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, L .Kərimov küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, L .Kərimov küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, L .Kərimov küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, L .Kərimov küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, L .Kərimov küçəsi |
| Musəvinin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, L .Kərimov küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, L .Kərimov küçəsi |
| Hacı Məmmədbağırın yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Kərbəlayı Səfixan küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Kərbəlayı Səfixan küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Kərbəlayı Səfixan küçəsi |
| Hüsü Hacıyevin evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Kərbəlayı Səfixan küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Kərbəlayı Səfixan küçəsi |
| Məşədi Zeynal Hətəmovun evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli küçəsi |
| Məşədi Əlinin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli küçəsi |
| Məşədi Səhriyarın evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli küçəsi |
| Hacı Dadaşın evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli küçəsi |
| A.Əzimovun evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Köçərli küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Q.Pirimov küçəsi |
| Məşədi İbrahimin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Q.Pirimov küçəsi |
| Məşədi Cəlalın evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Q.Pirimov küçəsi |
| Meydan bulağı | Şuşa şəhəri, Rəsulzadə küçəsi | |
| Hacı Bəşirin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Rəsulzadə küçəsi |
| Dərzi Bəhramın yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Nizami küçəsi |
| Məşədi Hüsünün evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Nizami küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Nəvvab küçəsi |
| Məmməd Həsən oğlunun evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, F. Əmirov küçəsi,4 |
| Kəlbə Məhəmmədin evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, F. Əmirov küçəsi,4 |
| Xoca Mərcanlı məscidi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Sabir küçəsi |
| Xoca Mərcanlı məscidi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Sabir küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Sabir küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, 20 Yanvar küçəsi |
| Bəhmən Mirzənin evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, 20 Yanvar küçəsi |
| Bəhmən Mirzənin ərzaq anbarı | XIX əsr | Şuşa şəhəri, 20 Yanvar küçəsi |
| Qulam şahın evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, 20 Yanvar küçəsi |
| H.B. Vəzirovun evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, 20 Yanvar küçəsi |
| Köçərli məscidi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, 20 Yanvar küçəsi |
| Quyuluq məscidi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, G. Əsgərov küçəsi |
| Seyid Məcidin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, G. Əsgərov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, G. Əsədov küçəsi, 11 |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, G. Əsədov küçəsi,12 |
| Bulaq | XVIII əsr | Seyidli məhəlləsi |
| Seyidli məscidi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, general Quliyev və C.Qaryağdıoğlu küçələrinin kəsişməsi |
| Məşədi Qaranın evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, C. Qaryağdıoğlu küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Şəhriyar küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Şəhriyar küçəsi |
| Kəblə Yusifin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Şəhriyar küçəsi |
| Zöhrabbəyovun yaşayış evi | XIX əsrin əvvəlləri | Şuşa şəhəri, Ocaqqulu küçəsi |
| Yaşayış evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Ocaqqulu küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Ocaqqulu küçəsi |
| Məşədi İbişin evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Y.V. Çəmənzəminli küçəsi |
| Məşədi Zülfüqarın evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Y.V. Çəmənzəminli küçəsi |
| Hacı Aslanın evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Y.V. Çəmənzəminli küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Y.V. Çəmənzəminli küçəsi |
| Hacı Məlik oğlunun evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Y.V. Çəmənzəminli küçəsi |
| Mir Həsən Vəzirovun evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Y.V. Çəmənzəminli küçəsi |
| Mamay bulağı | XX əsr | Şuşa şəhəri, Axundov küçəsi |
| Mamayı məscidi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri. G. Əsgərov küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Füzuli küçəsi |
| Yaşayış evi | XVIII əsr | Şuşa şəhəri, Füzuli küçəsi |
| Fərəməzovların evi | XIX əsr | Şuşa şəhəri, Dədə Qorqud küçəsi |
| Yaşayış evi | XX əsr | Şuşa şəhəri, Dədə Qorqud küçəsi |
BAĞ-PARK, MONUMENTAL VƏ XATİRƏ ABİDƏLƏRİ
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| M.P. Vaqifin büstü | 1967 | Şuşa şəhəri, Vaqif küçəsi |
| Bülbülün ev muzeyi (369 eksponat) | 1978 | Şuşa şəhəri, Şəhriyar küçəsi |
| Ü. Hacıbəyovun ev muzeyi (300 eksponat) | 1974 | Şuşa şəhəri, Niyazi və Ü. Hacıbəyov küçələrinin kəsişməsi |
| Mir Möhsün Nəvvabın ev muzeyi (100 eksponat) | 1990 | Şuşa şəhəri, Nəvvab küçəsi |
| Mir Möhsün Nəvvabın qəbirüstü abidəsi | 1957 | Şuşa şəhəri, general Quliyev küçəsi |