Laçın rayonu – Azərbaycan Respublikasında inzibati rayon. Respublikanın cənub-qərbində, Kiçik Qafqazda yerləşir. Qərbdən Ermənistan Respublikası ilə həmsərhəddir. Sahəsi 1840 km2, əhalisi 78,6 min nəfər (1 yanvar, 2020-cı il). Mərkəzi Laçın şəhəridir. Rayon 18 may 1992-ci il tarixində erməni silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmişdi. 1dekabr 2020-ci ildə Laçın rayonu işğaldan azad olunmuşdur.
Ağoğlan məbədi
Ağoğlan məbədi Laçın-Minkənd şose yolunun 30-cu kilometrliyində, Həkəri çayının sağ sahilində, Kosalar kəndinin yaxınlığında 2 hektarlıq ərazidə yerləşir. Ağoğlan məbədi V-VI əsrlərə aid alban monastırıdır. Abidə müxtəlif dövrlərdə uçqun və dağıntılara məruz qaldığından IX əsrdə bu abidə yenidən inşa edilərək forma etibarı ilə kilsə üslubuna – monastıra uyğunlaşdırılıb. Bu abidə təmir edilərkən özünün ilk bünövrələri olduğu kimi saxlanmış, köhnə divarlar üzərində yeni divarlar tikilmişdir. Bərpadan sonra Ağoğlan məbədi Azərbaycan tarixinin alban dövrü memarlığının ən möhtəşəm abidələrindən birinə çevrilmişdir. Ağoğlan məbədinin uzunluğu 25, eni isə 12,5 metrdir. Kvadrat formalı səkkiz dayaq sütununun – pilonların iki sırası binanın daxili məkanını üç hissəyə bölür. Abidə 1992-ci il may ayının 18-dən etibarən Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalı altındadır. Laçın rayonunu işğal etdikdən sonra ermənilər qeyri-qanuni olaraq Ağoğlan monastırının memarlıq quruluşunda və interyerində dəyişikliklər edib, abidənin divarları üzərində olan bir neçə daş yazıları, eləcə də alban dövrünə məxsus xeyli sayda ornament və simvolları tamamilə silib, onlardan bir çoxunun isə formalarını dəyişdirərək tanınmaz hala salıblar. 2006-cı ildə ermənilər bu abidəni ikinci dəfə təmir etdirmək bəhanəsi ilə abidənin divarlarının müxtəlif yerlərinə bu abidənin erməni Qriqorian dininə məxsusluğunu göstərən 26 yazı lövhəsi yerləşdirdilər. Kompleksin həyətinə sağ tərəfdən giriş qapısının yaxınlığına cərgə ilə 2 məzar daşı və kompleksin ümumi giriş qapısının önündə İrəvandan qırmızı bazalt daşdan yonulub gətirilmiş 2 ədəd xaç daşı basdırıblar. İşğaldan sonra ermənilər bu məbədi «Cicernavank» adlandırmışlar. 1 dekabr 2020-ci ildə Laçın rayonu işğaldan azad edilmişdir.
Cicimli kəndinin türbələri
Laçın rayonunun Cicimli kəndi yaxınlığında geniş məzarlıq içərisində iki türbə yanaşı ucalır. Onlardan tarixən qədim olan Məlik Əjdər türbəsinin içərisi dairəvi, bayır tərəfdən isə səkkizbucaqlı formadadır.
Türbəyə düzbucaqlı aşırımı olan giriş qapısı korpusun şimal üzündə yerləşir. Qapı gözünün üstü sivri tağ forması verilmiş bütöv bir arxitrav daş ilə örtülmüşdür. Onun haşiyəsi içərisində yonma atlı fiqurun izləri müşahidə olunur. Abidənin bir sıra detalları Qubadlının Dəmirçilər kəndindəki türbələrdə işlədilmiş detallarla eynidir. Üstündə inşaat kitabəsi və naxışlı səthlər yoxdur. Araşdırıcılar Cicimli türbəsinin XII—XIII əsrlərdə tikildiyini ehtimal edirlər. Bu abidənin XIII əsrin sonlarında — Elxanilər çağında inşa edildiyi daha inandırıcı görünür.
El arasında “Kar günbəz” adlanan ikinci Cicimli türbəsi içəridən xaçvarı, bayır tərəfdən isə kvadrat şəkillidir. Bu abidənin XVII əsrdə inşa edildiyi ehtimal olunur.
1 dekabr 2020-ci ildə kənd işğaldan azad edilmişdir.
Həmzə Soltan sarayı
Saray Laçın rayonunun Hüsülü kəndində yerləşir. Sarayın tikilmə tarixi 1761-ci ilə ehtimal edilir. Sarayın ümumi mənzərəsindən aydın olur ki, qəsrin hündür qülləsi olub. Qəsrin cənub tərəfinin küncündə giriş qapısı var idi. Gözəl tağlı tavanları qalın yan divarlara bərkidilən saray ikimərtəbəlidir. Saray geniş və böyük zala xeyli sayda yardımçı otaqlara və divanxanaya malikdir. Sarayın qapı və pəncərələri incə işləmələrlə qoz ağacından hazırlanıb. Binanın tikintisində şərq memarlıq ənənələrindən geniş istifadə edilib. Ehtimala görə burada sultanlıq 1700-cü ildə yaranıb və Zəngəzur vilayətinin böyük bir hissəsini idarə edib. Saray binası yerli daşlardan və gəc-əhəng qatışığından inşa edilib. İşğaldan sonra bu kəndin adını dəyişdirərək Melikatun adlandırmışlar. Hazırda işğalçılar “Həmzə Soltan” sarayını təmir edərək turistlərin qonaq evi (hotel) kimi istifadə edirlər. 1 dekabr 2020-ci ildə kənd işğaldan azad edilmişdir.
Laçın Tarix və Diyarşünaslıq Muzeyi
Laçın Tarix və Diyarşünaslıq Muzeyi 1974-ci ildən 1992-ci ilin may ayına qədər fəaliyyət göstərmişdir. Bu muzey yüksək bədii və tarixi səciyyə daşıyan eksponatlarla zəngin olan ən əhəmiyyətli muzeylərdən biri idi.
Muzeyin yerləşdiyi bina tarix və mədəniyyət abidəsi kimi qiymətləndirilirdi. Muzeyin ümumi sahəsi 1200 kv/metrdən çox idi. Muzey 24 otaqdan, 1 nümayiş salonundan və 72 kv/metrlik bir fonddan ibarət idi. Muzeyin həyətində müxtəlif əsrlərdə hazırlanmış plastik sənət nümunələri, süjetli oymalar, at və qoç heykəlləri və bir çox məişət əşyaları açıq havada nümayiş etdirilirdi. 1983-cü ildən 1992-ci ilə qədər muzeydə geniş şəkildə ekspozisiyalar təşkil olunurdu. Muzeyin əsas fondunda 5 mindən artıq eksponat toplanmışdı. Yardımçı fondla birlikdə muzeydə ümumilikdə 10 minə yaxın əşya olmuşdur. 1989-cu ildə Laçın Tarix-Diyarşünaslıq Muzeyi Ümumittifaq muzeylərə baxış müsabiqəsində qalib seçilmişdi. 1992-ci ilin may ayında Laçın rayonu işğal olunarkən muzeyin eksponatlarını çıxarmaq mümkün olmamışdır.
Muzey kompleksi erməni vandalları tərəfindən tamamilə dağıdılaraq yerlə yeksan edilmişdi. 1 dekabr 2020-ci ildə Laçın rayonu işğaldan azad edilmişdir.
Sarı Aşığın xatirə muzeyi
1988-ci ildə Laçın rayonunun Güləbird kəndində XVII əsrdə yaşamış bayatı ustadı Sarı Aşığın xatirə muzeyi istifadəyə verilmişdi. Xatirə-muzeyinə Sarı Aşıqla bağlı 150 əşya bağışlanılmış və abidəsi ucaldımışdı.
1992-ci ildə Ermənistan Silahlı Qüvvələri tərəfindən Laçın rayonunun işğal edilməsi nəticəsində muzeyin binası və 200-ə yaxın eksponatı məhv edilmiş və talan olunmuşdu. 1 dekabr 2020-ci ildə kənd işğaldan azad edilmişdir.
Ölkə əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri
MEMARLIQ ABİDƏLƏRİ
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Məbəd | XIX əsr | Ağoğlan çayının sahilində |
| Məlikəjdər türbəsi | XIV əsr | Cicimli kəndi |
| Türbə | XVII-XVIII əsrlər | Cicimli kəndi |
ARXEOLOJİ ABİDƏLƏR
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Daş qutu | dəmir dövrü | Abdallar kəndi, kənd ilə qəbiristanlıq arasında |
| Kurqan | dəmir dövrü | Cicimli kəndi |
| Kurqan (qız qəbri) | dəmir dövrü | Cicimli kəndi |
| Kurqan | dəmir dövrü | Cicimli kəndi |
| Kurqan | dəmir dövrü | Ziyrik kəndi |
| Kurqan | dəmir dövrü | Hoçaz kəndi |
| Kurqan | dəmir dövrü | Güləbird kəndi |
| Mağara məbədi | V əsr | Hoçaz kəndi |
Yerli əhəmiyyətli daşınmaz tarix və mədəniyyət abidələri
MEMARLIQ ABİDƏLƏRİ
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Bulaq | Quşçu kəndi | |
| Bulaq | XV əsr | Quşçu kəndi |
| Behbudalı bulağı | XV əsr | Yaylaq Göybulaq kəndi |
| Daşbulaq bulağı | XVII əsr | Pircahan kəndi |
| Daşbulaq bulağı | XVII əsr | Sus kəndi |
| Daşbulaq bulağı | XVII əsr | Seyidlər kəndi |
| Məbəd | XVII əsr | Hocaz kəndi |
| Körpü | XVIII əsr | Bəhələ kəndi, Həkəri çayının üzərində |
| Türbə | Güləbird kəndi | |
| Həmzə Soltan sarayı | 1761-ci il | Güləbird kəndi |
| Soltan Əhməd sarayı | Soltanlar kəndi | |
| Soltan Baba türbəsi | XIX əsr | Zeyvə kəndi |
| Şeyx Əhməd türbəsi | XIX əsr | Zeyvə kəndi |
| Türbə | XIX əsr | Zeyvə kəndi |
| Kafir-Qala | XVII əsr | Zeyvə kəndi |
| Məscid | 1718-ci il | Qarıqışlaq kəndi |
| Qala | Qarıqışlaq kəndi | |
| Dəmirovlu Pir məbədi | Qarıqışlaq kəndi | |
| Məscid | Piçənis kəndi | |
| Məbəd | XVII əsr | Piçənis kəndi |
| Məscid | Piçənis kəndi | |
| Məbəd | XII əsr | Qorçu kəndi |
| Məbəd | X əsr | Aşağı Fərəcan kəndi |
| Məbəd | XV əsr | Şalva kəndi |
| Məbəd | XVI əsr | Əhmədli kəndi |
| “Ağbaxt xeyir” türbəsi | Əhmədli kəndi | |
| Körpü | XIX əsr | Əhmədli kəndi |
| Məbəd | XV əsr | Minkənd kəndi |
| Məbəd | XV əsr | Minkənd kəndi |
| İki tağlı körpü | XIX əsr | Minkənd kəndi |
| Birtağlı körpü | XIX əsr | Minkənd kəndi |
| Mağara qalası | XV əsr | Güləbird kəndi |
| Sınıq körpü | Ağdərə kəndi | |
| Qala | XIX əsr | Quşçu kəndi |
| Sadınlar qalaçığı | Quşçu kəndi | |
| Körpü | XIX əsr | Qaraqaş yaylağı |
| Birtağlı körpü | XIX əsr | Zabux kəndi |
| Körpü | XIX əsr | Zabux kəndi |
| Sınıq körpü | XIX əsr | Malxələf kəndi |
| Qala | Mirik kəndi | |
| Məbəd | XV əsr | Mirik kəndi |
| Körpü | XIX əsr | Pircahan kəndi |
| Körpü | Pircahan kəndi | |
| Körpü | XIX əsr | Seyidlər kəndi |
| Məbəd | XIX əsr | Sonasar kəndi |
| Körpü | XIX əsr | Şeytanlı kəndi |
| Məbəd | XVII əsr | Sadınlar kəndi |
ARXEOLOJİ ABİDƏLƏR
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Aşıq qəbiristanlığı | orta əsrlər | Məzməzək kəndi |
| Qədim qəbiristanlıq | Abdallar kəndi | |
| Çoban Daş (kurqan) | orta əsrlər | Cicimli kəndi |
BAĞ-PARK, MONUMENTAL VƏ XATİRƏ ABİDƏLƏRİ
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Əvəz Verdiyevin büstü (səkkizillik məktəbin qarşısında) | 1970 | Laçın (internat məktəbin həyəti) |
| Sarı Aşığın xatirə muzeyi (500 eksponat) | 1988 | Güləbird kəndi |
| Böyük Vətən müharibəsində həlak olmuş həmvətənlərimizin xatirə abidəsi | 1970 | Laçın şəhəri |
DEKORATİV-TƏTBİQİ SƏNƏT NÜMUNƏLƏRİ (xalq daş-heykəltəraşlıq abidələri)
| Abidənin adı | Tarixi | Yerləşdiyi ünvan |
| Daş at fiquru ərəb yazısı ilə | XVI əsr | Malıbəy kəndi |
| Daş at fiquru ərəb yazısı ilə | Malıbəy kəndi | |
| Daş at fiquru | Malıbəy kəndi | |
| Daş at fiquru ərəb yazısı ilə | XVII əsr | Güləbird kəndi |
| Daş at fiquru | Güləbird kəndi | |
| Daş at fiquru ərəb yazısı ilə | Güləbird kəndi | |
| Daş qoyun fiquru | Küsülü kəndi | |
| Daş qoyun fiquru | XVII əsr | Keçmiş Xallanlı kəndinin ərazisi |
| Daş at fiquru | XVII əsr | Keçmiş Xallanlı kəndinin ərazisi |